Giới thiệu về máu và phân loại các bệnh về máu

GIỚI THIỆU VỀ MÁU

Máu là một thành phần dịch lỏng của cơ thể được tạo thành từ 4 yếu tố: huyết tương, hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Máu có nhiều chức năng như vận chuyển oxy và các chất dinh dưỡng.
Máu được tạo thành từ huyết tương và các tế bào trôi nổi bên trong nó. Huyết tương là phần chất lỏng của máu, bao gồm chủ yếu là nước. Huyết tương cũng chứa protein, hormone, vitamin và khoáng chất. Máu lấy oxy và chất dinh dưỡng đến các mô của cơ thể bạn và mang đi các chất thải.
Tế bào máu có vai trò quan trọng. Hồng cầu mang oxy đi khắp cơ thể. Bạch cầu giúp bạn chống lại nhiễm trùng. Tiểu cầu giúp kiểm soát chảy máu. Huyết tương vận chuyển các tế bào hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu.
Tế bào máu bình thường không tồn tại mãi mãi: 3 tháng đối với hồng cầu, từ 8 đến 14 ngày đối với bạch cầu, khoảng một tuần (7 ngày) đối với tiểu cầu. Sau khi các tế bào đạt đến độ tuổi này, chúng sẽ chết đi và được thay thế bằng các tế bào mới. Các tế bào máu luôn được thay thế trong cơ thể của bạn.

VAI TRÒ CỦA MÁU

Máu có nhiều vai trò trong cơ thể:

Vận chuyển: Máu lấy oxy từ phổi đến các tế bào của cơ thể và vận chuyển carbon dioxide từ các tế bào của cơ thể đến phổi sau đó thải ra ngoài. Máu cũng vận chuyển các chất dinh dưỡng, hormon và các chất thải.

Điều hòa: Máu giúp duy trì sự cân bằng axit-kiềm trong cơ thể và góp phần điều hoà nhiệt độ cơ thể.

Bảo vệ: Các tế bào bạch cầu tấn công và tiêu diệt vi trùng xâm nhập và các mầm bệnh khác. Cục máu đông hình thành sau một chấn thương, có tác dụng bảo vệ cơ thể khỏi bị mất quá nhiều máu.

CÁC THÀNH PHẦN MÁU

Tế bào máu

Hồng cầu

Tế bào hồng cầu có hình đĩa lõm hai mặt. Màu sắc của hồng cầu do có thành phần hemoglobin, một loại protein chứa sắt giúp lấy oxy trong phổi. Khi máu đi khắp cơ thể, hemoglobin giải phóng oxy đến các bộ phận cơ thể và các tế bào hồng cầu lấy carbon dioxide từ các mô và mang trở lại phổi để loại bỏ. Tế bào hồng cầu sống trong khoảng 120 ngày. Mỗi ngày, cơ thể tạo ra các tế bào hồng cầu mới. Chúng được tạo ra bên trong một phần của xương được gọi là tủy xương. Tủy xương tạo ra 7,5 tỷ tế bào hồng cầu mỗi giờ, hoặc 2 triệu mỗi giây. Bác sĩ của bạn sẽ sử dụng xét nghiệm máu để kiểm tra kích thước, số lượng, hình dạng và thành phần của các tế bào hồng cầu. Nếu các tế bào hồng cầu bị bệnh, chúng không còn khả năng vận chuyển oxy và có thể giải phóng chất độc trong cơ thể và có thể dẫn đến tổn thương thận. Các bệnh liên quan tế bào hồng cầu có thể do thiếu dinh dưỡng như thiếu sắt hoặc vitamin trong chế độ ăn uống của bạn. Một số bệnh hồng cầu được di truyền. Các bệnh về hồng cầu bao gồm nhiều loại thiếu máu. Thiếu máu là tình trạng cơ thể bạn không tạo đủ tế bào hồng cầu khỏe mạnh, dẫn đến lượng oxy trong tế bào của bạn ít hơn.

Bạch cầu

Tế bào bạch cầu rất cần thiết cho hệ thống miễn dịch giúp cơ thể chống lại nhiễm trùng. Khi một vi sinh vật (vi khuẩn hoặc vi rút) xâm nhập và cơ thể, các tế bào bạch cầu bao quanh và tiêu diệt. Có một số loại bạch cầu: Bạch cầu đơn nhân, bạch cầu lympho, bạch cầu trung tính, bạch cầu ái toan, bạch cầu ái kiềm.

Bạch cầu đơn nhân là loại tế bào bạch cầu lớn nhất. Chúng có tuổi thọ cao hơn các tế bào bạch cầu khác. Bạch cầu đơn nhân giúp phá vỡ vi khuẩn và làm sạch tế bào chết.

Bạch cầu lympho có 3 loại. Tế bào lympho B (tế bào B) tạo ra kháng thể để giúp cơ thể chống lại nhiễm trùng. Tế bào lympho T (tế bào T) tấn công các tế bào lạ, tế bào ung thư và tế bào bị nhiễm vi rút. Tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) tiêu diệt tế bào bị nhiễm virus hoặc tế bào khối u. Những tế bào này khác biệt ở chỗ chúng có thể “ghi nhớ” một số tế bào vi rút nhất định trong nhiều năm và chiến đấu để giữ cho cơ thể không bị nhiễm lại.

Bạch cầu trung tính tiêu diệt và tiêu hóa vi khuẩn và nấm, là loại bạch cầu có nhiều nhất, chiếm gần một nửa tổng số bạch cầu. Chúng là tuyến phòng thủ đầu tiên khi bị nhiễm trùng.

Bạch cầu ái kiềm phát ra tín hiệu báo động khi các tác nhân truyền nhiễm xâm nhập vào máu của bạn. Chúng tiết ra các hóa chất như histamine (một dấu hiệu của bệnh dị ứng), giúp kiểm soát phản ứng miễn dịch của cơ thể.

Bạch cầu ái toan tấn công và tiêu diệt vi khuẩn và ký sinh trùng (như giun), đồng thời hỗ trợ các phản ứng dị ứng. Những tế bào này được biết đến nhiều nhất với vai trò tạo ra các triệu chứng dị ứng khi chống lại những tác nhân (như phấn hoa).

Tiểu cầu

Tiểu cầu (thrombocyte) là những tế bào nhỏ có vai trò hình thành cục máu đông. Khi một mạch máu bị tổn thương, chúng liên kết với nhau để tạo ra cục máu đông. Tiểu cầu cùng với các protein được gọi là yếu tố đông máu để kiểm soát chảy máu. Tiểu cầu chỉ tồn tại được khoảng 7 ngày. Chúng liên tục được thay thế bởi các tiểu cầu mới được tạo ra trong tủy xương.

Huyết tương

Huyết tương là một chất lỏng màu vàng rơm, chiếm 60% thể tích máu. Huyết tương chứa nước, muối, enzym, kháng thể và các protein khác. Huyết tương đóng vai trò như một hệ thống vận chuyển bằng cách đưa các chất dinh dưỡng (như protein, khoáng chất, vitamin, đường và chất béo) đến tất cả các bộ phận của cơ thể và mang đi chất thải. Hệ thống vận chuyển này cho phép lưu thông liên tục các tế bào bạch cầu và kháng thể. Sự lưu thông trong huyết tương cho phép các tế bào bạch cầu di chuyển đến bất cứ nơi nào cần thiết để chống lại nhiễm trùng. Ngoài ra, huyết tương vận chuyển các protein đông máu đến những nơi cần hình thành cục máu đông. Các protein đông máu trong huyết tương cần thiết cho tiểu cầu để hình thành cục máu đông.

Tuỷ xương và tế bào gốc

Tủy xương

Tủy xương là một chất xốp được tìm thấy ở trung tâm của xương. Tủy xương chứa các tế bào được gọi là tế bào gốc. Tế bào gốc có thể nhanh chóng phân chia và tự nhân lên để hình thành các tế bào mới. Tủy xương khỏe mạnh là cần thiết để tạo ra các tế bào máu.
Có hai loại tủy xương:

Tủy đỏ tạo ra các tế bào máu. Tủy xương đỏ có thể phát triển thành nhiều loại tế bào máu khác nhau, bao gồm hồng cầu và tiểu cầu. Khi bạn già đi, tủy xương màu đỏ của bạn dần được thay thế bằng tủy xương màu vàng.
Tủy vàng lưu trữ chất béo. Chất béo được sử dụng như một nguồn năng lượng khi cần thiết. Tủy xương màu vàng cũng chứa các tế bào gốc trung mô (các tế bào có thể phát triển thành các tế bào xương, mỡ, sụn hoặc cơ). Theo thời gian lượng tủy vàng ngày càng tăng.

Tế bào gốc

Tế bào gốc là những tế bào đặc biệt có thể phát triển thành các loại tế bào khác nhau bao gồm tế bào hồng cầu mới, bạch cầu và tiểu cầu. Tế bào gốc liên tục phân chia và tạo ra các tế bào mới. Các tế bào mới có thể vẫn là tế bào gốc hoặc hình thành các tế bào máu trưởng thành. Tế bào máu trưởng thành được giải phóng từ tủy xương vào máu. Tế bào gốc là tế bào duy nhất trong cơ thể có khả năng tạo ra các loại tế bào mới. Tế bào gốc lưu thông trong tĩnh mạch và động mạch được gọi là tế bào gốc máu ngoại vi. Những người đang hồi phục sau hóa trị hoặc những người khỏe mạnh được điều trị bằng một số loại thuốc để kích thích tăng trưởng tế bào tủy xương xu hướng có một số lượng lớn tế bào gốc trong máu ngoại vi.

MÁU ĐƯỢC TẠO RA NHƯ THẾ NÀO?

Cơ thể bạn tạo ra hàng triệu tế bào máu mỗi ngày. Mỗi loại tế bào sống trong một khoảng thời gian nhất định. Các tế bào hồng cầu có thể sống trong nhiều tháng, trong khi các tế bào bạch cầu sống trong nhiều ngày hoặc nhiều giờ. Khi một tế bào máu chết đi, nó sẽ bị phá vỡ bởi cơ thể. Thông thường, có sự cân bằng giữa số lượng tế bào máu được tạo ra và những tế bào chết và bị phá vỡ.

Các chất trong máu và trong tủy xương giúp duy trì sự cân bằng này:

Erythropoietin (một loại hormone được tạo ra trong thận) làm tăng quá trình tạo hồng cầu.

Thrombopoietin (một loại hormone được tạo ra trong gan và thận) làm tăng quá trình tạo tiểu cầu.

Yếu tố kích thích tạo bạch cầu hạt làm tăng việc tạo ra và giải phóng bạch cầu trung tính và các tế bào bạch cầu khác từ tủy xương.

Yếu tố tăng trưởng giúp điều chỉnh số lượng tế bào máu được tạo ra.

PHÂN LOẠI CÁC BỆNH VỀ MÁU

Bệnh lành tính

Thành phần máu bị ảnh hưởng	Bệnh
Hồng cầu	Thiếu máu thiếu dinh dưỡng (thiếu máu thiếu sắt, thiếu vitamin B12, thiếu acid folic) Thiếu máu do chảy máu Thiếu máu tán huyết miễn dịch Thalassemia, bệnh hồng cầu hình liềm, thiếu máu do thiếu men G6PD Đa hồng cầu thứ phát
Bạch cầu	Suy giảm miễn dịch bẩm sinh hay mắc phải Giảm bạch cầu đa nhân trung tính
Tiểu cầu	Giảm chất lượng tiểu cầu Giảm số lượng tiểu cầu: Giảm tiểu cầu miễn dịch vô căn
Tế bào gốc	Suy tuỷ xương
Khác	Hemophilia Bệnh huyết khối vi mạch

Bệnh ác tính

Bạch cầu cấp dòng tuỷ, bạch cầu cấp dòng lympho

Bạch cầu mạn dòng tuỷ, bạch cầu mạn dòng lympho

Lymphoma

Đa u tuỷ

Loạn sản tuỷ

Khác: Đa hồng cầu nguyên phát, Tăng tiểu cầu tiên phát, Xơ tuỷ nguyên phát, Bạch cầu mạn dòng mono…

ThS BS. Nguyễn Trần Hương Giang

Giới thiệu về máu và phân loại các bệnh về máu